موقعیت شما: آرشیو نشریه>سال سوم>شماره سی و دوم، آذر ماه 1390>معرفی کتاب : تاریخ تکایا و عزاداری قم
ستون های رومی بر خانه های ایرانی. تحلیلی بر سیمای شهری خیابان ارم با رویکرد زمینه گرا(شماره اول)
معرفی و بررسی دو همایش در حوزه سیما و منظر شهری گزارش اجمالی از گردهمایی انجمن شهرسازان قم باموضوع شناخت بافت های فرسوده

تبلیغات

final-m-site

 

Logo-

معرفی کتاب : تاریخ تکایا و عزاداری قم سال سوم، شماره سی و دوم، آذر ماه 1390 /فصلنامه پنجره،

نوشته شده توسط  نورالزهرا حمیدیان / کارشناس معماری/n.h8542115026@yahoo.com

کتاب تاریخ تکایا و عزاداری قم

با گزیده ای از سروده های شاعران قمی وتصاویر تاریخی

مؤلف : مهدی عباسی

انتشارات : نویسنده

 

از موضوعاتی که در این کتاب مطرح می شود گسترش تکایا و هیئات در چهل سال گذ شته در قم است و از تکایا و هیئت هایی نام  برده می شود که دارای سابقه ی بیش از چهل و هفت سال هستند. نویسنده در توضیحات خویش در باره هر کدام از انواع عزاداری های سید الشهدا  و فضاهای مربوط به بر پایی انها در قم  از خانه ها گرفته تا تکایا و هیئت ها به  برخی جزئیات ارزشمندی پرداخته است .

ذکر محلات قدیم (که در آنجا تکیه زده و عزاداری می شده است)، بانی ، صاحبان مجالس عزاداری ، نام سخنوران و روضه خوانان و اشعار و مطالبی که در هر کدام از مجالس خواند ه می شده به همرا توصیف مراسم و مسیر حرکت دسته های عزاداری در این کتاب با  جذابیت خاصی بیان شده است .

نویسنده در هربخش از موضوع نوشته ی خویش، از جمله دوره های مختلف مراسم سوگواری ابا عبد الله  و شخصیت های  مورد بحث خود، تصاویر و عکس های فراوانی ارائه داده است .

مهدی عباسی در قسمتی از کلام خود در باره ی  اشعار شعرا و مرثیه خوانی که در این اثر امده است، اشاره می کند که اشعار موجود در این کتاب از حیث مضمون و استحکام ، گرداوری و طبقه بندی نشده است  و نه تنها  به اشعار درجه یک اکتفا نکرده ، بلکه  به  اشعار در جه دو و سه نیز توجه نموده است زیرا بر اساس باور جالب نویسنده، بارها ثابت گردیده ،  اشعاری که از نظر ادبی در سطح پایین تری سروده شده اند ، ازنظر اخلاص ، سوزناکی و دلنیشنی مؤثر واقع شده است .

 

فهرست عناوین فصول کتاب از قرار زیر است:

-         تاریخ تکایا و عزاداری قم

-         پیشگفتار

-         عزاداری در خانه ها

-         شبیه خوانی

-         نوحه خوانی

-         روضه خوانی

-         سردم و سخنوری

-         سنگابخانه

-         تکیه

-         تأمین مخارج تکایا و روضه خوانی ها

-         تاریخ دسته های عزاداری

-         ممنوعیت عزاداری در دهه ی 1320

-         زیارت رفتن

-         تذکره ی شاعران مرثیه گوی قم

 

عزاداری در خانه ها

نویسنده ، کتاب خود را با شرح عزاداری در خانه ها آغاز کرده است. او در این بخش بیا ن می کند که عزاداری در زمان خلفای جور، به صورت پنهانی در خانه ها انجام می گرفت و تمام طبقات از علما و محدثین بزرگوار شیعه گرفته تا مردم عادی اقامه ی عزاداری می کردند. همچنین در این باره ، خانه های مشهوری که سالیان دراز تا به امروز اقامه ی عزاداری می کردند را ذکر می کند. که در این جا تنها از آن ها نام می بریم .

-         خانه ی مرحوم آقا میر سید عبدا...مجتهد برقعی قمی با سابقه ی یکصد و سی سال

-         خانه ی مرحوم حاج کمال در محله ی در خت پیر، حالت تکایای قدیمی را دارد و سابقه عزاداری در آن خانه به یکصد وپانزده سال می رسد.

-         خانه ی حاج محمد رضا زاد، از تجار معروف بازار در خیابان حاج عسکر خوان

-         خانه ی مرحوم تقی وطنخواه، در محله ی میدان میر که سابقه ی آن به 90 سال می رسد.

-         خانه ی حاج سید جعفر جنابان که از تجار معروف قم بوده و حجره اش در تیمچه ی قم وجود دارد.

-         خانه ی حاج سید باقر روحانی از تجار بازار واقع در گذر قلعه که عزادار ی در خانه ی مذکور بسیار با انضباط صورت می گیرد.

-         خانه ی حاج سید عباس جدایی در محله ی الوندیه، که شبی از ایام عزاداری را به سینه زنی اختصاص می دهند.

1.____

شکل 1 . آنکه در میانه نشسته، شادروان میرزا محمد تقی اشراقی است ، سمت راست او آقا سعید اشراقی و پشت سرش  شادروان آقا محمد اشراقی می باشد ، بقیه آقایان از شاگردان آن مرحومند .


مؤلف در ادامه به عزاداری در خانه ی علما نیز اشاره می کند . از آن جمله منزل آیت ا...العظمی بروجردی (قدس سره) بود که دسته های عزاداری به منزل ایشان می رفت. علمای بزرگ دستور داده بودند برای احترام به دسته ها ی عزاداری، از زمانی که دسته ها وارد خانه ی ایشان می شوند، هیچکس حق ساکت نمودن آن ها را ندارد و واعظی هم که بالای منبر است باید سخنان خود را قطع نموده، تا پایان شور وحال دسته های عزادار، سکوت اختیار کند و تا هنگام خروج آنان نباید داد سخن بدهد .

مهدی عباسی در این فصل از نامدارترین واعظان و خطبا نیز مطالبی عنوان می کند؛ از جمله مرحوم میرزا محمد تقی اشراقی،  شادروان آقا مرتضی برقعی. وی 27تن از کسانی که در طول 27 سال در منزل آقا میر سید عبدا... مجتهد برقعی، در زمینه ی وعظ و روضه خوانی انجام وظیفه نموده اند، را نام می برد.

 

شبیه خوانی(تعزیه)

نویسنده در ملاقات ها و مصاحبه هایی که با سران قدیمی و مطلع تکایا داشته است و آنان نیز به نقل از پیشینیان ، متفقا به این جمله تأکید دارند که بعد ازنماز و مسجد، تعزیه و تکیه است، که حافظ و نگهدار دین می باشد. همچنین اضافه می کند، در اینجا بحث ما بر سر شبیه خوانی و مجریان اصیل آن است . اثری که شبیه خوانی دارد  مانند اجرای صحنه های واقعی که شکل و شمایل، درستکاری و خوشنامی تعزیه خوان، مسلط بودن در کتب مقاتل و خوانندگی و ریزه کاری ها و ... که به درستی، بینندگان مشتاق را در صحرای کربلا، با صحنه های قبل و بعد از آن قرار دهد.

تعزیه از قدیم به دو صورت ثابت و سیال انجام می گرفته است. غیر از تکایای معروف، مکان هایی که تعزیه خوانی در انجا به طور ثابت بر پا می شده است، عبارت بودند از:

1-      محله ی میرزا ی قمی

2-      مدرسه ی دار الشفا

3-      حرم مطهر

4-      میدان آستانه

5-      تکیه ی متولی باشی

در این بخش از کتاب، نام متن نویسان مشهور تعزیه قم و تعزیه گردانان، به همراه متن های خطی تعزیه و تصاویری از تعزیه خوانان قمی، آمده است.

 

نوحه خوانی

یکی از برنامه های مهم تکایا نوحه خوانی بوده است، اما نویسنده ی کتاب تا اواسط زمان قاجاریه ازچگونگی آن اطلاعی ندارد .او درباره ی شخصیت نوحه خوانان می نویسد؛ نوحه خوانان مردمانی وارسته و پاک نهاد بودند، آنان در قبال نوحه خوانی وجهی مطالبه نمی کردند، اگر نوحه خوانی در تکیه ای بسیار زحمت کشیده بود احتمالا در شب آخر عزاداری، کله قند یا کلاه، یا عبایی به عنوان تبرک به او می دادند و اکثرا این مقدار را قبول نکرده می گفتند: نوحه خوان برای رضای خدا و شعائردین می خواند، نه برای کسب مال ومنال.

نویسنده در این قسمت، به برخی رسوم وبرنامه های مربوط به نوحه خوانی اشاره کرده است وضمن معرفی نوحه خوانان قدیمی، به ذکر خصلت ها و ویژیگی های خلقی آن ها پرداخته است .

 

سردم و سخنوری

مهدی عباسی در شرح سردم وسخنوری عنوان می کند؛ سردم و سخنوری، از یادگارهای دوران صفویه است مراسم شعر خوانی بوده که به تشکیلات تکایا ی قدیمی افزوده شده است و یکی از سرگرمی های مهمی بوده که خواهان بسیار داشت. مرشد هر تکیه سردم را با لوازم هفده سلسله ی پیش کسوت آذین بندی نموده و قرآنی با رحل بر بالای آن قرار می دادو مدخل آن را با قفلی که دو سر زنجیر را به هم وصل میکرد، مسدود می ساخت. و در ادامه به تفصیل، وسایل که در هر سلسله در سردم قرارمی گرفته، اشعاری که در آن خوانده می شود و حالت های اجرای آن، می پردازد.

تکایای مشهوری که در آن سردم می بستند:

- تکیه ی سنگ سیاه

- تکیه ی چهار مردان

- تکیه ی ملا محمود

- تکیه ی یزدی ها

- تکیه ی باغ پنبه

 

سنگابخانه

سنگاب، کاسه بزرگ سنگی ای بوده است که در معابر، بازار، خانه ها، اماکن عمومی و خصوصا بناهای مذهبی، جهت رفع عطش مردم، کارکردی شبیه به سقا خانه داشته است.

2.static.panoramio.com-

شکل2 . سنگاب مسجد امام اصفان، با حکاکی ها و نقش برجسته های زیبا


معروفترین و با سابقه ترین سنگابخانه ای که در ایام محرم در ایران بر پا می گردید، سنگابخانه ی مرحوم میرزا محمد فخیمی (( محمود زاده )) بوده است، که در سال 1300ش بنیان آن گذاشته شد، و مدت سی سال دوام داشت. این سنگا بخانه را ابتدا در جنب حرم مطهر ، مقابل میدان آستانه و سپس در محاذی گذر خان برقرار می کردند.

شادروان فخیمی آن مرد بزرگ با علاقه ی عجیب و با کمک جمعی از طبقه ی صنف آهنگران شهر به این عمل خیر همت می گماشت، وبه سقایی می پرداخت، آنان به وسیله ی مشک از آب انبار سردار و دیگر جاها آب آشامیدنی برای مردم عزادار و دسته ها تهیه نموده و در ظرف های مخصوص که سنگاب خوانده می شد، می ریختند. سنگابخانه ی مذکور دارای تزئیناتی از قبیل چراغ های الوان، کتیبه، عکس و شمایل بود. گفتنی است اغلب هیئت های عزادار در مقابل این سنگابخانه به عزاداری و شبیه خوانی می پرداحتند.

 

تکیه

تکیه یا تکیه گاه، بعد ازمسجد در حقیقت پایگاه معنوی مسلمانان، خصوصا شیعیان به حساب می آید. جایی که مردم با تعزیه خوانی و سوگواری بر سالار شهیدان و یاران با وفایش به او متکی و متوسل می شوند و پرچم اسلام را تا ابد الدهر پای بر جا نگه می دارند.

نویسنده در توصیف تکیه بیان می کند؛ تا پایان حکومت قاجاریه، محوطه ی تکایا مانند امروز، مفروش نبود، و اکثریت عزادارن روی زمین خاکی می نشستند، فقط تعداد معدودی از زنان و مردان بودند که پارچه ی کوچکی جهت زیزر انداز همراه خود می آوردند....

مؤلف اضافه می کند؛ قلم وبیان از وصف صداقت وصفای باطن مردان قدیم که در تکایا خدمت گزار بوده اند قاصر است، همین قدر عرض می شود که هنگامی که آدمی از مقابل تکایا می گذشت بی اختیار بوی حضرت سید الشهدا به مشامش می رسید.

در این بخش ، نکاتی درباره ی ویژگی های تکایا، باتوجه به وضعیت سیاسی و اجتماعی حاکم در دوره ی قاجاریه، نیزذکر می شود. نویسنده ، درادامه به معرفی تکایای با سابقه ی قم می پردازد.او در این قسمت علاوه بر معرفی تکایا، سردسته ها و شخصیت های مهم  هرکدام از تکیه و هیئت ها را نام برده به ذکر خاطرات و متون عزاداری برخی از ان ها  پرداخته است .همچنین در این بخش، از عکس ها وتصاویر فراوان در زمینه معرفی، استفاده شده است .

 

 

از تکایای قدیم و با سابقه ی قم:

- تکیه ی میدان میر که سابقه ی آن به عهد اشعری ها می رسد

- تکیه ی سنگ سیاه که پس از روی کار آمدن سلسله ی صفویه تأسیس شد

- تکیه ی میرزای قمی یا تکیه ی پشت مسجد ،که در پشت مسجد جامع قم واقع شده است واز زمان های قدیم در آنجا تعزیه خوانی می کردند. به احتمال قوی سابقه ی عزاداری در این محل به اوایل عهد قاجار می رسد .

- تکیه ی حاج سید حسن با سابقه ی دویست و پنجاه سال است .

- تکیه ی عشقعلی ، در این محل که امروزه به عشقعلی معروف است خانقاهی وجود داشته که دراویش معروفی در آنجا گرد هم می آمدند و قطب آنان عاشق علی نام بوده است، به مرور زمان این مکان تبدیل به تکیه گردید.ولی امروزه به صورت مسجد درآمده است . نتیجه ی تحقیقات نشان می دهد، سابقه ی این تکیه نیز به دویست و پنجاه سال می رسد .

- تکیه ی ملا محمود از تکایای قدیمی این شهر محسوب می شود و در آن جلسات پیرامون هیئات بحث می رفته است. برای برپایی دسته های عزاداری، ساکنین اطراف خندق و محله ی گذر قلعه –کوچه ی زهره – شاد قلی خوان و جوادیه به این تکیه می آمدند.

 

شکل 3. پایان یک مجلس تعزیه در حضور مرحوم حاج سید محمد باقر متولی باشی در عصر قاجاریه  تصویر متولی باشی با علامت× مشخص گردیده است

- تکیه ی یزدی ها در پشت بازار قم در قسمت شمال در کوچه ای به نام فیروز واقع شده است، وجه تسمیه ی این مکان از آن جهت است که شخصی به نام مشهدی علی از یزد به قم آمده و همه ساله در ایام محرم در قسمتی از شارع عمومی گودالی در ست نمود تا علاقمندان ابا عبدا...بتوانند در انجا تیغ زنی کنند (1)، ولی به مرور آنجا را تبدیل به تکیه نمود.

4.__

شکل4. هیئت عزاداران بنی الزهرا وابسته به تکیه ی یزدی هاست که در مشهد برداشته شده است . شخصی که در میان جمعیت مشخص گردیده آقای حاج مهدی اشعری سرپرست هیئت مذکور می باشد


- تکیه ی باغ پنبه که سند وقفی ان به نام خانواده ی سلامت می باشد و در یکصدو هشتاد سال قبل توسط مرد بزرگواری به نام حاج سید جعفر مدرس تأسیس یافت.

5.takaya qom

شکل5. این عکس نشان می دهد مرحوم حاج ابوالقاسم لاجوردی سردسته معروف تکیه ی باغ پنبه را به اتفاق آقای حاج محمد رضا زاد  که همیشه در منزل شخصی واقع در خیابان حاج عسکرخان دستگاه روضه خوانی مفصل داشته به همراه بزرگان خاندان سلطانی .(سال 322 ه ق )

از راست به چپ : 1- مرحوم محمد باقر سلطانی  2- مرحوم سید ابوالقاسم لاجوردی 3- مرحوم حاج محمد رضا زاد 4- مرحوم علی اکبر سلطانی 5- مرحوم میرزا محمد سلطانی کرباسچی.


- تکیه ی پنجه علی ، با سابقه ییکصدو پنجاه سال پیش ، ساکنین این محل تا قبل ازبه وجود آمدن این تکیه، برای عزاداری، به تکیه ی چهار مردان می رفتند .

- هیئت شاهزاده حمزه، حرم شاهزاده حمزه واقع در محله ی میدان کهنه و در ضلع شمالی شاهزاده ظهیر واقع شده است وبه قرار اطلاع سابقه ی عزاداری در این محل به یک قرن می رسد. گردانندگان عزاداری آن اکثرا از خوانین بیگدلی، که در این ناحیه سکونت داشته اند، بوده اند .

- تکیه ی متولی باشی، در اوایل سلطنت مظفر الدین شاه قاجار توسط آقا سید محمد باقر متولی باشی آستانه ی مقدسه ی حضرت فاطمه ی معصومه سلا م ا...علیها بنیان گذاشته شد و تقریبا تا پایان حکومت پهلوی دوم، دوام داشت. در ایام تعزیه خوانی و سوگواری، اعتضاد الدوله حاکم و فراشان حکومتی، جهانگردان و سفرای خارجی، بعضی دولتمردان مقیم تهران، اشراف و اعیان شهر، صمصام السلطان رییس شهربانی و مأموران نظمیه و رؤسای ادارات همه به تکه ی مذکور می رفتند.

6.-

شکل6. تکیه ی متولی باشی (یکی از دژبان های نظمیه در حالیکه پارچه ای سیاه بر بازوی دست چپ خویش بسته است در سمت چپ تصویر دیده می شود ،( سال 1312شمسی)


7.-

شکل7. صحنه ای از عزاداری در تکیه متولی باشی ، زمان مصباح التولیه،  حدود سال 1335 شسی


- هیئت قمر بنی هاشم حضرت ابوالفضل العباس (ع)،( مسجد بالاسر حضرت معصومه سلام ا... علیها ) ، سابقه این هیئت به یک قرن می رسد.

 

شکل8. شخصی که دست در زیر بغل آیت ا... عظمی حاج آقا حسین بروجردی قدس سره دارد ، مرحوم آقا شیخ ابوالحسن روحانی است.سمت راست تصویر نفر اول شخصی که کلاه فینه بر سر دارد مرحوم حاجی سید تقی کمالی قمی پهلوان نامی ایران و سردسته زنجیر زنان هیئت ابوالفضل شهرستان قم می باشد .

- تکیه خروس در ضلع جنوبی گذر جدا واقع شده است و در گذشته میدانگاهی بوده که خروس بازان جهت بر پایی مسابقه و داد و ستد در انجا گرد هم می آمدند یکصدسال قبل، شاطر عباس نامی که سردسته ی خروس بازان  وناظو بر آن مسابقات بود در این محل زندگی می کرد و در ایام سوگواری سالار شهیدان در این محل که حالیه به تکیه خلوص تغییر نام داده اند ، مجلس عزاداری ترتیب می داد.

- هیئت تجار به سردستگی حاج آقا سید حسین علوی، تاجر معروف قمی، در مسجد امام حسن عسکری تشکیل می گردید واکنون هم با گذشت بیش از چهل سال از وفات آن مرد بزرگ روضه خوانی مفصلی در آن مکان مقدس برگزار می شود.

9._

شکل9. عکس واعظی را بر با لای منبر نشان می دهد که در حال موعظه ی مردم می باشد.این عکس مربوط به قبل از سال 1310شمسی ، مسجد امام حسن عسکری علیه السلام است.


- تکیه ی شاه خراسان، آقای رضا گیوه چی مقیم تهران که از متولیان تکیه ی شاه خراسان و از مردان درستکار و محترم خاندان گیوه چی است و سه دانگ سند وقفی در اختیار مشار الیه است سال تاسیس تکیه ی مذکور 1321 قمری است

- هیئت چهل اختران ، در محله ی چهل اختران تا زمان احمد شاه قاجار تشکیلاتی تحت عنوان عزاداری یا تکیه وجود نداشته است لیکن از قدیم الایام طبق معمول بعضی از مردم در منازل خود به عزاداری می پرداختند و جمعی دیگر به تکیه ی سنگ سیاه می رفتند

شکل10. مردم در انتظار موکب عزاداران محله ی چهل اختران ، چهار راه بازار، سال 1327 شمسی.

- تکیه ی گذرجدا در قدیم الایام باربند به حساب می آمده و مالک آن از سادات قزوین بوده است ابتدا آقا سید احمد بنی فاطمی ، استاد رضا نجار و حاج آقا عباس جدایی مشترکا باربند مذکور را 50 ساله اجاره نمودند به سالی 1 تومان ، که آن مبلغ را هم به درخواست مالک خرج عزاداری بکنند . پس از آن که مهلت اجاره سر آمد آقا سید احمد بنی فاطمی این مکان را تبدیل به تکیه نمود

- تکیه ی بزرگ ، اولین تکیه ای است که در بخش دو قم در 70 سال پیش «1300شمسی» در محله ای به نام ابرقو ( که بعدها به نام کوچه حاج زینل معروف گردید) بنیان گذاشته شده است بنیانگذار این تکیه نایب حیدرعلی از مامورین نظمیه بوده است

- تکیه عربستان ، در حدود سال 1300 شمسی توسط میرزا مرتضی خان سلیمانی در محله ای که به همین نام معروف است تاسیس گردید . وجه تسمیه این محل به عربستان از آن جهت است که طایفه ای از اعراب در زمان قاجار به قم تبعید گردیده، و در این محل سکنی گزیدند

- تکیه سیدان ، در زمان احمد شاه قاجار سادات برقعی شهرستان قم که جزو دسته چهار مردان بوده اند از هیئت مذکور جدا گردیده به سردسته حاج سید شاه محمود برقعی تکیه سیدان را بنیان گذاشتند حاج شاه محمود از پهلوانان و بهادران نامی ایران بود که در این دستگاه سالها خدمتگذاری کرد

- تکیه ارک، در زمان حکومت پهلوی در این محل آب انباری توسط آقای حاج حبیب ا... مستقیم بنا گردید قبل از بنای این آب انبار در محادی آن که شارع عمومی بوده است و هم اکنون حالت میدانگاهی دارد توسط مرحوم حاج سید محمد علوی از تجار بازار به مکان تیغ زنی اختصاص یافت که بعدها در آنجا به اقامه سوگواری می پرداختند .

- هیئت عزاداری روحانیون، که مرکز تجمع آنان مدرسه ی رضویه واقع در خیابان آذرفعلی بوده است و به سرپرستی آیت ا... العظمی حاج شیخ عبدالکریم حایری بنیان گذاشته شد.

11takaya qom

شکل11. صحنه ای از عزاداری روحانیون به سوی حرم مطهر در روز عاشورا، سمت راست تصویر آیت ا...العظمی میرزا محمد فیض قدس سره و و سط تصویرپشت پرچم آیت ا...آقاسید مصطفی خوانساری ، سال 1324 شمسی


- هیئت اله جوی،که امروزه آلوچو خوانده می شود،یک قرن پیش تأسیس گردیده است.

- هیئت کوچه ی حکیم، در سال  1305شمسی، توسط آقا سید مصطفی بهاء الدینی تأسیس شد. با ممنوعیت مراسم سوگوار ی در زمان رضا شاه پهلوی ساکنین این منطقه برای عزاداری به روستاها و امامزاده های اطراف می رفتند.

- هیئت سلطان محمد شریف، مردم این محل از زمان های قدیم برای عزاداری به تکیه ی چهار مردان می رفتند، اما پس از واقعه ی شوم شهریور 1320و تبعید رضا شاه پهلوی، آقا سید جمال شاه احمدی متولی امامزاده سلطان محمد شریف هیئت عزاداران این منطقه را بنیان گذاشت.

- هیئت دروازه کاشان، بعد از شهریور 1320 و تبعید رضا شاه پهلوی بنا به دستور آقا سید حسین چاووش سردسته ی هیئت چهل اختران، آقا سید حسین چاووشی که رد محله ی دروازه ی کاشان سقایی می کرد و مرد درستکار ی بود هیئت مذکور را بنیان گذاشت .

- هیئت شاهزاده ظهیر، در سال 1322شمسی ، زنده یاد حاج هادی فخار قمی که از سران هیئت شاهزاده حمزه محسوب مشد بخاطر ا ختلافی که بین مشارالیه و هوادارانش از یک طرف و دیگر سران هیئت مذکوراز طرف دیگر روی داد، قهرا از این مکان بیرون آمد و هیئت شاهزاده ظهیر را بنیان نهاد.

- تکیه ی گذر صادق، در سال 1323شمسی جمعی از عزاداران تکیه ی میدان میر به سردستگی آقایان حاج محمد کتابدار و عباس کتابدار از هیئت میدان میر جدا شده و هیئت گذر صادق را بنیان گذاشتند.از بدو تأسیس مردان بزرگی به خدمتگذاری این دستگاه عظیم الشأن پرداختند.

 

 

در بخش های دیکر کتاب،   نام شخصیت هایی را که درامر تأمین مخارج تکایا و روضه خوانی ها نقش داشته اند، مطرح می شود و مؤلف در این باره  بیان می کند که در زمانهای قدیم اغلب زارعین که زمین های مزروعی شان را کرده بندی (قسمت بندی ) می کردند یک کرده را هم به بنام امام حسین می کاشتند و در آخر سال حساب می کردند و در آمد آن را به یکی از تکایای شهر می دادند تا به مصرف سوگواری  امام حسین برسد.

 

 

دسته های عزاداری

در فصلی که به  تاریخ دسته های عزاداری پرداخته است مطالب زیر بیان شده اند:

  • تاریخ آغاز فعالیت تکایا و دسته های عزاداری را بر اساس زبان مردان کهن سال و مطلع و امین و در برخی موارد  تحقیقات باستان شناسان مورد بررسی قرار داده است. نگارنده در این فصل، 23دسته را  بر اساس قدمت نام می برد که همگی مربوط به بخش یک قم بوده اند. ضلع غربی رودخانه، همه باغ و زمین های مزروعی و چند کاروان سرا بوده و تنها تعدادی خانوار زندگی می کردند که این منطقه با نام ابرقو نامیده می شد. در آنجا تکیه ای به نام تکیه ی بزرگ، توسط نایب حیدر علی بنیان گذاشته شده بود.
  • مسیر حرکت دسته ها: دو را اصلی برای حرکت دسته های عزادار وجود داشت که بسیار حائز اهمیت بود

1-      معروفترین آن که از بازار گذشته، به سلامگاه می رسید (تقریبا محوطه ی بیرون مسجد امام حسن عسکری واقع در سر قبرستان – خیابان آستانه)

2-      گذر دایی عابدین و گذر خان

مسیرهای فرعی که دسته ها می بایست از کوچه های پیچ در پیچ عبوور میکر دند تا به گذرخان یا یا سلامگاه برسند.

  • از سال 1320 شمسی که بر تعداد تکایا و دسته های عزاداری افزوده شد، بیم درگیری و خونریزی بواسط ه دعوی بر سر نوبت و ترتیب ورود و ... نیز بیشتر گردید و شهربانی مقرراتی وضع کرد تا دسته ی هر محلی قبلا ثبت نام نموده، به نوبت و در ساعت معین در روز عاشورا به سه راه کولی «چهاراه بازار فعلی» برسد.
  • امروزه معروفترین دسته مربوط به چهل اختران است، هر چندد مانند سایر هیئات قدیمی، شکوه خود را از دست داده ، ولی در عین حال دارای عظمت مخصوصی است.
  • ذکربرخی رسم ها، عادات و یا تعصباتی  که در قدیم در دسته های عزاداری رایج بوده است؛

-         عده ای از سحر گاهان با اب پاش مسیر عزاداران را آب پاشی می کردند تا از برخاستن گرد و غبار و شیوع بیماری جلوگیری کنند

-         طبل زنی در سپیده دم روز عاشورا ، برای خبر مردم از برپایی دسته های عزاداری

-         هرگز دسته ی عزاداری ، محله ی خود را رها نکرده، به محله ی دیگر ی نمی رفتند

-         تعزیه خوانی سیال از قدیم الایام در قم رسم بود.

-         هیئت تجار واقع در مسجد امام حسن، اولین بار به تقلید از عزاداران تهران دسته ی زنجیر زنی راه انداخت.

-         چند نفر در جلو ی دسته ها را ه می افتادند که عده ای،  کاه و گل و خاکستر و عده ای گلاب ، بر سرو روی دسته ها می پاشیدند.

-         دسته ی رو حانیون در زمان ریاست آیت ا...العظمی حائری با سرو پای برهنه،تربت به پیشانی مالیده و برخی در حالی که عمامه ها را شوریده می بستند ، از مدرسه ی رضویه به حرکت در می آمدند ( در زمان ایت ا...العظمی بروجردی از مدرسه ی فیضیه آغاز میکردند) تا حرم مطهر به عزادار ی می پرداختند.

-         بر پایی سقا خانه های سیار، از برنامه ی  برخی دسته ها  بود و علما فو ق العاده به به این برنامه توجه داشته ، سفارش می کردند.

-         قربانی شتر، گاو، گوساله و یا گوسفند ، جلوی برخی دسته های عزادار.

-         روز سیزدهم یعنی سوم عاشورا، در تکایای مهم شهر، عده ای عزادار، عقال عربی به سر و شالی به کمر می بستند و بیل و کلنگ و کوزه ی کوچکی بر دو ش می گرفتند و به تقلید از طایفه ی بنی اسد، برای دفن هفتاد و دو تن شهید کربلا ، در بیرون شهر، نزدیک خاکفرج به مصلی می رسیدند، نوحه خوانی می کردند و مردم بر سر وسینه می زدند.

-         کمکی رفتن ، یک روز تکیه ای برا ی برپایی دسته ی عزاداری تکیه ی دیگر می رفت، روز بعد جهت پاس از یاری ان،  آن تکیه به کمک به تکیه ی کمک کننده می شتافت.

  • توصیف وسایل و ابزار عزادار ی دسته ها و برنامه های استفاده از این وسایل ، به تفصیل بیان شده اند . از ان جمله: پرچم – بیرق،علامت یا علمات، کتل یا کتل بستن، توغ، دغدغه.

12.takaya qom

 

شکل12. عکس تاریخی از قبرستان قدیم قم و حرم مطهر در عاشورای یکی از سال ها ی دوره ی قاجاریه ، جمعیت بسیاری بر پشت بام ایوان ها ی طلا و ائینه و بام های دیگر دیده می شوند .


13

شکل13. صحن عتیق حضرت فاطمه ی معصومه سلام ا...علیها در یک روز عزاداری که اغلب مردم روبه قبله نشسته اند، سال 1311شمسی .


 

ممنوعیت عزاداری درر زمان سلطنت رضا شاه

در این فصل به شرح  ممنوعیت عزاداری در زمان سلطنت رضا شاه پهلوی یعنی از سال 1313 تا اواسط سال 1320 پرداخته شده است . نویسنده به نقل از مرثیه خوانان قدیمی می نویسد که : "مردم در آن شرایط ممنوعیت ها ی عزاداری ، از بیم گرفتاری از پشت بام ها به به خانه ای که در ان مراسم عزاداری بود، می رفتند و روضه خوان هم با لباس مبدل می امد، عمامه و لباس او را، خانم ها در زیر چادر می آوردند . به محض ورود  در راهرو، عمامه بر سر و عبا بر دوش گرفته، وارد مجلس می شد. و اگر معلوم می شد که مأمورین قصد یورش دارند، سماور و قوری و دم و دستگاه روضه خوانی را به داخل حوضی که مانند آب انباری در زیر ساختمان قرار داشت می انداختیم. حقیقتا اگر روضه خوانی و عزادار ی هم بود، ان زمان بود، که بگویند نخوانید و ما بخوانیم ."

عده ی زیادی نیز برای عزاداری به بیابان ها و روستا های اطراف ویا به امامزاده های دوردست می رفتند. نویسنده در این زمینه ، به ذکر خاطراتی  نیز پرداخته است .

 

زیارت رفتن

در این قسمت  نویسنده به ذکر روایات و احادیث در باب فضیلت زیارت، نقل حکایت هایی درباره ی زیارت، معرفی مشهورترین چاووشان در اواخر عصر قاجاردر قم، که قافله سالار کاروان های حسینی بودند و معرفی املاک وقفی پرداخته است.

فصل پایانی کتاب، تذکره ی شاعران مرثیه ی گوی قم می باشد . مهدی عباسی، نویسنده ی این کتاب، قبل از نقل هر کدام از اشعار به ارا ئه ی زندگینامه مختصر، و در برخی موارد تصویرهایی از شعرا پرداخته است.

..............................................................................................................................................................................

پاورقی 1- تیغ زنی یا همان قمه زنی، از سنت های قدیمی در عزاداری است که بیشتر جنبه آداب و رسوم منطقه ای دارد و در سالیان اخیر، به منظور جلوگیری از سوء استفاده و هجمه های دشمنان اسلام و تشیع (از تصاویر و فیلم های صحنه های خونین و دلخراش این مراسم) انجام دادن آن در جمهوری اسلامی ایران، ممنوع شده است.

 

جستجو با گوگل

ورود